Wat is integriteit? Ik begrijp het niet meer.

Iedereen praat erover. Over integriteit. Over integer zijn.
Integere politici. Integere werknemers. Integere ondernemers. Integere mensen.
Integer zaken doen. Integer besluiten nemen. Integere marketing.
Integriteit is hipper dan hip.

Maar wat is integriteit eigenlijk?

Wat is integer handelen? Wat is integer zijn?
Als je mensen vraagt wat integriteit is, dan krijg je antwoorden als: zuiver handelen, goed handelen, naar eer en geweten handelen, of eerlijkheid.

Als je het mij vraagt, zijn dat best vage antwoorden. Want wat is goed handelen dan? Naar wiens eer en geweten moet je dan handelen?

Als je je in integriteit verdiept, dan vind je definities en beschrijvingen die het niet veel duidelijker maken. De definities zijn op meerdere manieren te interpreteren en soms ook tegenstrijdig.

Laat ik maar eens een oprechte onderzoekspoging wagen naar wat integriteit is.

Herkomst van het woord integer

Het woord integriteit zelf stamt af van het Latijnse woord integer, wat heel, geheel, of onaangeraakt betekent. Integriteit betekent dan gaafheid, ongeschondenheid en heelheid. Oké, dat is duidelijk. Aan de herkomst van een woord valt niet te tornen. Maar hoe ga je integriteit als heelheid en ongeschondenheid interpreteren en toepassen? Als je de literatuur induikt, kom je wel een aantal interpretaties van het woord integriteit tegen, maar ik heb daar zo mijn kritische vragen bij.

Interpretaties van integriteit (die niet perse los van elkaar staan):

Integriteit is het consistent zijn in karakter: iemand heeft integriteit als ze handelt naar haar waarden, overtuigingen en principes. De handelingen, waarden, overtuigingen en principes vormen een geheel. Het is een consistent raamwerk.

Integriteit is eerlijk, oprecht en duidelijk uiten wie je bent en wat je belangrijk vindt, dus eerlijk, oprecht en duidelijk uiten wat je waarden, overtuigingen en principes zijn.

Bij beide invullingen van integriteit wordt niets gezegd over welke waarden, overtuigingen en principes je dan moet hebben. Als je deze invullingen strikt volgt, dan bestaat het risico dat in de praktijk een dictator of massamoordenaar ook integer kan handelen. Zolang hij of zij maar een consistent raamwerk van waarden, overtuigingen en principes heeft (want ja, ook dictators en massamoordenaars hebben waarden, overtuigingen en principes, de meesten zijn het er alleen niet mee eens). Er zullen echter niet veel mensen zijn die zeggen dat Hitler integer was.

We zoeken verder.

Integriteit heeft te maken met het ‘goede’ leven en de persoon die dat goede leven leidt.

Ook hier is onduidelijk wat dan met ‘goed’ bedoeld wordt. Wie bepaalt dat dat leven goed is? Jijzelf, anderen? Wat bepaalt dat het een goed leven is? Hoe ziet zo’n goed leven eruit? Hoe is een persoon die een goed leven leidt? Zijn daar objectieve maatstaven voor?

Integriteit is datgene wat in onze cultuur of organisatie als goed wordt omschreven. Daarmee kun je gedrag van anderen goed- of afkeuren aan de hand van de waarden en principes van de cultuur of organisatie.

Het probleem is echter dat je in een cultuur of organisaties verschillende (conflicterende) waarden hebt tussen mensen en subgroepen. Hoe bepaal je dan wat het goede is? En heeft de cultuur of organisatie het wel bij het juiste eind? Als je vindt dat een cultuur of organisatie foute waarden en principes heeft, hoe bepaal je wat het juiste is om te doen?

Integriteit gaat om het herkennen van morele problemen, het reflecteren op die problemen en het maken van een morele afweging, zonder je eigen belang of principe teveel invloed te laten hebben op je reflectieproces.

Het probleem met het herkennen van morele problemen is dat je al een denkkader moet hebben van wat je goed of fout vindt. De definitie van probleem is een moeilijke onwenselijke situatie. Iets gaat fout. Je wilt iets oplossen, je wilt iets beter maken. Als je iets goed vindt, dan zie je geen moreel probleem. Dat denkkader van goed of fout moet dus toch ergens op gebaseerd zijn, op een invulling van waarden, overtuigingen en principes. Ook het reflecteren en het maken van een morele afweging vergt een invulling van waarden, overtuigingen en principes.

Integriteit is een onvoorwaardelijke commitment aan je waarden en principes. In het dagelijkse leven kom je voortdurend in situaties, waarbij je waarden getest worden. Integriteit is dan dat je onder geen voorwaarde afwijkt van je waarden. 

Het consistent volgen van je waarden en principes is echter een specifieke ethische theorie. Er zijn ook ethische theorieën die zeggen dat je je handelen moet laten afhangen van de gevolgen, en daarom steeds naar de situatie moet kijken om te weten wat de juiste handeling is. Je moet dan juist niet strak je principes volgen en op elke situatie toepassen. Wil (of kan!) je je waarden nog volgen of niet? Wil en kun je bijvoorbeeld altijd eerlijk, beleefd, betrouwbaar, liefdevol, of moedig zijn (mits dat je waarden zijn)? Er zijn specifieke situaties die je uitdagen om je waarden (tijdelijk) te laten varen, waardoor je niet consistent kan zijn in het volgen van je waarden.

Integriteit houdt in dat je flexibel genoeg bent om je waarden aan te passen.

Gek genoeg heeft dezelfde auteur die schreef over bovenstaande onvoorwaardelijke commitment, ook over deze flexibiliteit geschreven. Waarom wordt niet duidelijk. Je zou je kunnen afvragen op basis waarvan besluit je flexibel te zijn, en je waarden aan te passen?

Deze verschillende interpretaties van het concept integriteit maken niet duidelijk welke waarden, principes en overtuigingen we moeten hebben.

Zelfs al voeg je alle bovengenoemde interpretaties samen, dan nog blijft het concept integriteit vaag en oningevuld. Dat maakt het vatbaar voor misbruik, zoals ook uit de praktijk blijkt. Het wordt overal voor gebruikt, maar zonder dat echt duidelijk wordt wat er wordt bedoeld.

Toch lijkt integriteit íets te zeggen over het goede, ook al is niet duidelijk wat het goede dan precies moet zijn. Integriteit is een raamwerk zonder invulling van het goede, maar je probeert dat raamwerk wel richting het goede in te vullen. Iedereen vult dat raamwerk op zijn manier in; de één door wat hij via zijn opvoeding en cultuur heeft meegekregen, de ander door kort of lang te reflecteren op zijn waarden, principes en overtuigingen. Of door beide. Met ethische theorieën en goede argumentatie kun je toetsen of je geheel aan waarden, principes en overtuigingen hout snijden.

Naar mijn idee is integriteit ook een continu kritisch reflecteren op dit raamwerk van waarden, principes en overtuigingen. Waarom heb je die waarden, principes en overtuigingen? Waar komen ze vandaan? Komen ze voort uit bepaalde gevoelens of ervaringen, of heb je rationeel argumenten voor je raamwerk? Zijn je waarden, principes en overtuigingen tegenstrijdig met elkaar? Verander je per situatie van raamwerk? Of volg je consistent in elke situatie dezelfde waarden en principes? Integriteit is ook de kritische reflectie van anderen meenemen in je eigen reflectie. Je neemt mee wat anderen over je waarden, principes en overtuigingen zeggen.

Je zoekt continu naar een balans tussen het vasthouden aan je waarden en flexibel genoeg zijn om ze aan te passen al naar gelang je reflecties, veranderende situaties en input van buitenaf daarom vragen. Je laat je niet zomaar afleiden van je principes en waarden en overtuigingen, maar je houdt wel een open blik om eventueel te veranderen.

Zoals wel vaker met filosofische concepten: integriteit is een lastig concept dat je continu aan onderzoek moet onderwerpen, en niet een concept dat je zomaar gebruikt zonder te beseffen hoe moeilijk en vaag het concept eigenlijk is.

Email this to someoneTweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on FacebookPin on PinterestShare on Google+Share on StumbleUponShare on Reddit

Previous post:

Next post: