Wat zijn normen en waarden?

In debatten over de samenleving wordt regelmatig gesproken over “onze normen en waarden”. Maar wat zijn normen en waarden eigenlijk?

Worden die wel goed gebruikt in debatten? Normen en waarden worden vaak door elkaar gebruikt, en waarden zijn een hot containerbegrip geworden.

Waarden herinneren ons aan wat we belangrijk vinden, waarden zijn de idealen die we nastreven (te behouden).

Het zegt iets over de behoeften en verwachtingen die we hebben. Het geeft aan wat wij goed vinden. Met waarden bepalen we welke handelingen, en welke ‚levensstijl’ wij belangrijk vinden om naar te streven. Wat is goed gedrag? Wat is het goede leven? Dat bepalen we aan de hand van waarden.

Er is een breed scala aan waarden, en er wordt onderscheid gemaakt tussen esthetische, wetenschappelijke, economische waarden en morele waarden.

Morele waarden gaan over de behoeften en verwachtingen van jezelf én anderen. Ethiek gaat immers over onze verhouding tot de ander en welke positieve en negatieve gevolgen ons gedrag heeft voor de ander. Morele waarden laten zien wat anderen van ons mogen verwachten en wat wij van anderen mogen verwachten. Bij morele waarden zijn je eigen behoeften en verwachtingen ook van belang, maar de behoeften en verwachtingen van anderen zijn net zo belangrijk. Het gaat dus niet alleen om jouw waarden.

Er wordt onderscheid gemaakt tussen instrumentele en intrinsieke waarden.

Een instrumentele waarde houdt in dat iets waarde heeft omdat het nuttig is, een instrument, een middel is voor iets anders dat goed is. Denk aan de gebruikswaarde van iets. Ze kunnen gebruikt worden om iets anders te verkrijgen. Intrinsieke waarde houdt in dat het waarde heeft in zich zelf, los van het nut voor iets anders. Ook al zou je het niet kunnen gebruiken, dan is het goed.

Waarden kunnen conflicteren, tussen landen, culturen, groepen, individuen en kunnen een moreel dilemma veroorzaken.

Wat je ook besluit te doen, er wordt altijd iemand of iets benadeeld met jouw besluit. Aan de hand van de waarden zelf kun je niet zien wat je moet doen. Je moet leren hoe je deze waarden moet prioriteren.

Normen zijn concrete regels voor het handelen in concrete omstandigheden, dus hoe mensen zich in bepaalde situaties dienen te gedragen.

Uit normen kan afgeleid worden wat je moet doen (of laten). Deze normen zijn weer afgeleid uit waarden. Normen vind je in het dagelijks leven terug in verschillende vormen. Landen hebben wetten opgesteld voor de belangrijkste normen, omdat die normen worden gezien als essentieel voor het voortbestaan van de samenleving. Als je deze normen overtreedt, dan staat daar een straf op, om zo mensen te controleren om te doen wat het goede zou zijn voor de maatschappij. Deze wetten hoeven overigens niet breed gedragen worden door de maatschappij, dat is afhankelijk van de politieke situatie van het land, bijvoorbeeld of een land democratisch is of niet. Ook wil het niet zeggen dat een norm vervat in een wet een absolute waarheid is. In bepaalde groepen zijn normen ook terug te vinden in de geboden die religies hanteren. Al deze genoemde vormen van normen zijn expliciete normen, het zijn – vaak letterlijk – geschreven regels. Er zijn echter ook veel impliciete, ongeschreven normen in een groep. Dat merk je pas als je ervan afwijkt. Daarnaast kunnen normen positief zijn (je moet x doen in situatie y) of negatief zijn (je moet x niet doen in situatie y)

Normen en waarden zijn afhankelijk van de visie die iemand heeft.

Deze visie kan beïnvloed worden door iemands religie, cultuur, sociale groep, maatschappelijke rol, arbeidspositie etc. Of voor diegene duidelijk is welke visie dat is, en welke normen en waarden hij of zij heeft, is nog maar de vraag. De meeste mensen moeten nadenken over welke normen en waarden zij hanteren, en hun visie bestaat tegenwoordig vaak uit verschillende (tegenstrijdige) stukjes. De visie en normen en waarden wisselen nogal per situatie.

In discussies worden de begrippen normen en waarden vaak gebruikt, zonder te zeggen welke normen en waarden precies bedoeld worden. Normen en waarden moeten wel verduidelijkt worden, anders zeg je eigenlijk niks. Gebruik deze vragen om te ontdekken om welke waarden het gaat.