Wat is een moreel dilemma?

Om te begrijpen wat een moreel dilemma* is, moet je eerst terug naar wat basis begrippen uit de ethiek. Een moreel dilemma is namelijk een specifiek soort moreel probleem. Een moreel probleem houdt in dat er problemen zijn met de moraal. Je morele intuïtie geeft aan dat er iets niet oké is (alhoewel je hier wel kritisch op moet zijn, omdat je intuïtie niet feilloos is).

Moraal is het geheel van normen en waarden dat door een individu of groep als richtlijn voor het handelen wordt gezien. Een waarde is een belangrijke nastrevenswaardig ideaal, en een norm is een concrete gedragsregel die uit de waarde wordt afgeleid.

wat is een moreel dilemma

Jouw handelen of besluit wordt moreel problematisch als het (negatieve) gevolgen heeft voor een ander. Die ander kan iedereen zijn. Een individu, maar ook een groep mensen, een subcultuur, een organisatie of bedrijf, of de maatschappij. Wanneer je met anderen te maken hebt, wanneer handelingen of besluiten een ander raken, dan heb je met moraal te maken. Je hebt dus al gauw met morele problemen te maken.

wat is een moreel dilemmaMorele problemen ontstaan wanneer er botsende waarden zijn tussen het handelen van jou (of de groep waartoe je behoort) en die van een ander individu of groep. Denk aan de waarde ‘naastenliefde’ of ‘rechtvaardigheid’ om vluchtelingen toe te laten in een land, versus de waarde ‘veiligheid’ om ze niet toe te laten (let op: hier worden nog geen uitspraken gedaan over de realiteit van de waarde – er is bijvoorbeeld discussie of veiligheid bij het toelaten van vluchtelingen werkelijk in het geding is).

Morele problemen ontstaan ook wanneer er veranderende normen en waarden zijn (denk aan: nieuwe technologieën die worden toegepast om de mens te verbeteren en/of mooier te maken. Sommige mensen vinden dat alles moet kunnen en anderen vinden dat er grenzen gesteld moeten worden aan de ontwikkeling van technologieën.

wat is een moreel dilemmaEen moreel dilemma is een specifiek soort moreel probleem. Het is een moeilijker probleem, omdat er geen “goede” oplossing is. Dat maakt het juist een dilemma. Er zijn meerdere belanghebbenden met rechten, belangen en wensen, en deze kunnen niet allemaal tegelijkertijd vervuld worden. Als je voor handeling x kiest dan schaad je groep A, als je voor handeling y kiest, dan schaad je groep B. Er wordt hoe dan ook iemand in diens rechten, belangen, wensen geschaad. Met andere woorden, wat je ook doet, je kunt het nooit 100% goed doen voor iedereen. Je moet kiezen tussen fout-fout. Maar je moet wel iets doen, en de bestaande regels of wetgeving geven geen oplossing. Bovendien kunnen ook regels en wetten botsen, en voor dilemma’s zorgen. Niets doen is ook geen optie, en naar mijn mening is dat ook kiezen: namelijk dat je kiest voor de situatie zoals die op dat moment is.

Op het gebied van duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid zijn legio morele dilemma’s. Een aantal voorbeelden:

Sociale rechtvaardigheid

  • Het wel of niet benoemen van racisme met mogelijk sociale of financiële uitsluiting tot gevolg.
  • Het wel of niet opvangen van vluchtelingen.
  • Ophangen van camera’s t.b.v. veiligheid, maar ten koste van de privacy.
  • Gedwongen chemische castratie van seksuele delictsplegers.
  • Het wissen van herinneringen van soldaten.

Duurzaamheid

  • Genetische manipulatie in landbouw t.b.v. efficiëntie (zodat andere gebieden onontgonnen/ongebruikt blijven).
  • Preventief schieten van ganzen die rondom Schiphol vliegen.
  • Wilde dieren die landbouwgewassen eten en zorgen voor financiële schade.
  • Het beschermen van een bijna uitstervende diersoort, die verder geen ecologische functie heeft
  • Beschermen een individueel dier versus het beschermen van een ecosysteem.
  • Beperken van autoverkeer.
  • Helpen van stervende gestrande zeedieren.

Sommige mensen zullen bovenstaande voorbeelden geen morele dilemma’s vinden. Die zullen uitgaan van een bepaalde waarde, en de waarden van anderen als niet relevant of belangrijk beschouwen. De kunst is om deze zogenaamde onbelangrijke waarden wel mee te nemen om een zo breed mogelijk blik te krijgen op de situatie en mogelijke gevolgen voor anderen.

*Soms wordt een moreel dilemma ook een ethisch dilemma genoemd, vooral in de Engelse taal. In het Nederlands is het correcter om moreel dilemma te gebruiken.


_______________________________________________________________________________

Wil je meer weten over ethiek, duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid? Begin dan met wat reflectievragen over welke bijdrage jij wilt leveren. Je kunt de reflectievragen hier gratis downloaden. _______________________________________________________________________________